21 czerwca 1940 roku w Palmirach został rozstrzelany Mieczysław Niedziałkowski.

Dziś obchodzimy kolejną bolesną rocznicę egzekucji w Palmirach, w której zginał wybitny syn Ruchu Socjalistycznego Mieczysław Niedziałkowski. Marian Romaniuk napisał o nim: „Mieczysław Niedziałkowski dzięki swej działalności i służebnej roli w sprawie narodowej i społecznej odegrał ważną i istotną rolę w tworzeniu najnowszej historii Polski. Był zarówno teoretykiem jak i myślicielem PPS; redaktorem i publicystą, współtwórcą współczesnej polskiej myśli politycznej.(…) współtwórcą parlamentaryzmu II RP”. Pochylmy się właśnie dziś nad losami tego wybitnego człowieka.

Mieczysław Niedziałkowski przyszedł na świat 19 września 1893 w Wilnie w inteligenckiej rodzinie. Jego ojciec Konrad Bolesław w młodości należał do Międzynarodowej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat (I Proletariat), potem poświęcił się pracy samorządowej i po 1907 był Wiceprezydentem a potem Prezydentem Wilna. Dwóch stryjów Niedziałkowskiego poległo w Powstaniu Styczniowym. Stryj Antoni Karol był biskupem łucko-żytomierskim.

Niewiele wiemy o jego latach młodzieńczych. Był absolwentem 1 Gimnazjum Klasycznego w Wilnie. Już jako uczeń rozpoczął działalność społeczną. Założył Związek Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej, którego był przewodniczącym. W 1910 wszedł do Centralnego Komitetu ZPMN.

W roku 1912 rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Petersburgu. W tym okresie Niedziałkowski został prezesem Związku Młodzieży Postępowej. Po utworzeniu w grudniu 1912 Unii Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej wszedł w skład Biura Wykonawczego dla stowarzyszeń działających w Cesarstwie Rosyjskim.

Mieczysław Niedziałkowski nie pozostał obojętny wobec wybuchu I wojny światowej. Na wezwanie ZMP-N wyjechał do Warszawy i podjął pracę w Centralnym Towarzystwie Rolniczym. W roku 1914 Mieczysław Niedziałkowski wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej.

W 1915 rozpoczął pracę w Biurze Pracy Społecznej, w tym samym roku został członkiem Warszawskiego Komitetu Okręgowego PPS. Pełnił w nim funkcję sekretarza a od 1916 przewodniczącego. Na Konferencji Centralnej PPS we wrześniu 1916 wybrany do Centralnego Komitetu Robotniczego PPS. Od 1916 uczestniczył wraz z Tomaszem Arciszewskim i Feliksem Perlem w wydawaniu legalnego pisma „Jedność Robotnicza”. Wiosną 1917 aresztowany przez władze niemieckie i osadzony przejściowo na Pawiaku. Był pracownikiem Komisji Ochrony Pracy Tymczasowej Rady Stanu.

W listopadzie 1918 został naczelnikiem Wydziału Sejmowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a od stycznia 1919 dyrektorem Biura Konstytucyjnego Prezydium Rady Ministrów. Był jednym z współautorów ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego oraz projektu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przygotowanej przez rząd ludowy Jędrzeja Moraczewskiego.

Zbiory NAC.

W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w wieku 25 lat wybrany posłem z listy PPS w okręgu wyborczym nr 6 (Płock). Pełnił funkcję sekretarza Sejmu. W Sejmie w maju 1919 był inicjatorem zgłoszenia przez PPS projektu Tymczasowej Ustawy Konstytucyjnej Rzeczypospolitej Polskiej. W trakcie kadencji Sejmu był sekretarzem Komisji Konstytucyjnej, oraz w lipcu 1919 został wybrany członkiem specjalnej Komisji do zbadania działalności administracji na wschodzie. W 1920 reprezentował PPS w Konwencie Seniorów Sejmu.

Jego poglądy, zbieżne z poglądami Feliksa Perla i Ignacego Daszyńskiego, miały istotny wpływ na program PPS przyjęty na XVII kongresie partyjnym, który odbył się w roku 1920. W kwietniu 1919 na zjednoczeniowym XVI Zjeździe PPS Niedziałkowski został wybrany do Rady Naczelnej i Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS (pełniąc te funkcje do 1939). Wszedł również do Sekretariatu Generalnego CKW i RN wraz z Jerzym Czeszejko-Sochackim i Janem Bajem. Po odejściu Czeszejko-Sochackiego w lipcu 1920 z funkcji sekretarza generalnego funkcję tę objął Mieczysław Niedziałkowski. Od 11 września 1921 do 1925 pełnił funkcję sekretarza generalnego ds. zagranicznych. Z tego tytułu uczestniczył w delegacji PPS na Kongresie założycielskim Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej w Hamburgu w maju 1923. W 1925 wybrany członkiem egzekutywy SMR.

Ważną dla samego Niedziałkowskiego była jego działalność publicystyczna. Przygotowywanie artykułów o treściach polityczno-społecznych, obok pracy pisarskiej wypełniało tak naprawdę czas wolny w domu, który stworzył wraz z Marią Sipayłło, siostrzenicą Jadwigi Markowskiej, znanej działaczki PPS we wschodniej Galicji. Ożenił się w roku 1925, nie doczekawszy się potomstwa.

Wybrany posłem z listy PPS w wyborach parlamentarnych w 1922, oraz w wyborach parlamentarnych w 1928. z listy nr 2 (PPS) w okręgu wyborczym nr 9 (Płock), zaś w 1928 również z listy państwowej. W ob kadencjach był członkiem komisji konstytucyjnej i spraw zagranicznych. W ramach Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów w I kadencji Sejmu był członkiem Komisji Parlamentarnej, zaś w II kadencji wiceprezesem ZPPS, a od 1929 prezesem.

Jednocześnie wraz działalnością polityczną i międzynarodową prowadził aktywną działalność dziennikarską. W okresie 1919–1920 redagował pismo teoretyczne „Przedświt”, a w latach 1920–1922 pismo „Trybuna”. Był również jednym z czołowych redaktorów „Robotnika”.

Po śmierci Feliksa Perla Rada Naczelna PPS powołała go 30 maja 1927 na redaktora naczelnego centralnego pisma PPS „Robotnik”.

Był jednym z założycieli „Centrolewu”. W czerwcu 1930 wybrany członkiem Tymczasowego Komitetu Wykonawczego Centrolewu. Autor rezolucji przyjętych na Kongresie Obrony Prawa i Wolności w dniu 30 czerwca 1930 w Krakowie. W czasie aresztowań osadzenia posłów w Brześciu, podobno skreślony z listy przeznaczonych do aresztowania przez Józefa Piłsudskiego.

Wybrany w wyborach parlamentarnych w 1930 z listy Związku Obrony Prawa i Wolności Ludu (listy nr 7) w okręgu wyborczym nr 9 (Płock). Po unieważnieniu wyborów w okręgu orzeczeniem Sądu Najwyższego z 9 maja 1931, został w październiku tego roku ponownie wybrany w tym okręgu. W nowym Sejmie objął przewodnictwo Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów. Był członkiem Komisji Budżetowej.

Wielokrotnie upominał się o swych kolegów sądzonych w procesie brzeskim. Przytoczmy tu fragment wystąpienia sejmowego z 1935 roku: „Chciałbym raz usłyszeć uzasadnienie prawne Berezy. Art. 97 i 98 Konstytucji są z nią sprzeczne. Kodeks Karny obozów izolowanych nie przewiduje. Koncepcja obozów koncentracyjnych powstała w dobie wojny światowej, rząd sowiecki zastosował ją w okresie wojny domowej, faszyzm rozwinął ją w tempie błyskawicznym i uczynił z niej instytucję stałą, stałe narzędzie rządzenia. Panowie ulegliście czarowi naśladownictwa”. Wielokrotnie krytykował także rządy sanacji. Oto fragment wystąpienia sejmowego także z 1935 roku: „Gdyby panowie zechcieli istotnie bezstronnie, nie pod kątem widzenia swego obozu, przemyśleć doświadczenie, praktykę i wyniki ustawodawstwa dekretowego i techniki dekretowej, to sądzę, że wielu z Panów w swym przekonaniu i w swym sumieniu doszłoby do tego samego wniosku, do którego my dochodzimy. Wynik tego nastawienia całej polityki państwowej polega na fakcie, że za płaszczem quasi dyrektury Prezydenta Rzeczypospolitej i w dużym stopniu za plecami wszechwładnego rządu wyrasta i rośnie coraz bardziej rzeczywisty, prawdziwy dyktator Rzeczypospolitej – polska biurokracja, coraz bardziej obca, coraz bardziej daleka potrzebom i dążeniom najszerszych mas społeczeństwa”.

Na XXIV Kongresie PPS w Radomiu w lutym 1937 był autorem uchwały programowej zwanej „Programem radomskim”. Reprezentował PPS w delegacjach do prezydenta RP Ignacego Mościckiego w listopadzie 1937 oraz w kwietniu 1939, przedstawiając plan powołania rządu obrony narodowej.

Po wybuchu II wojny światowej uczestniczył czynnie w obronie Warszawy, współorganizując Robotniczą Brygadę Obrony Warszawy. Już we wrześniu 1939 roku na łamach Robotnika pisał: „Nie wywołaliśmy tej wojny i nie chcieliśmy jej. Została nam narzucona. Będzie to wojna o całe jutro świata. Są tylko dwie drogi rozwojowe: albo podporządkować się Trzeciej Rzeszy w jej planach hegemonii, albo złamanie tych planów i ocalenie zarazem wolności narodów, wolności ludów i wolności ludu. Weszliśmy na drogę drugą. To jest Polski dziejowy szlak”.

Od 20 września, jako jeden z trzech przedstawicieli PPS został członkiem ponadpartyjnego Komitetu Obywatelskiego przy Dowództwie Obrony Warszawy. Za udział w obronie Warszawy odznaczony Krzyżem Walecznych. Uczestniczył w rozpoczęciu działalności konspiracyjnej PPS-WRN.

Niedziałkowski został członkiem Rady Politycznej Służby Zwycięstwu Polski i komisarzem cywilnym przy SZP. Pełnił również funkcję szefa Biura Informacji Prasowej SZP. W tym czasie wspólnie ze Stanisławem Dubois wydawał „Wiadomości Polskie”. Cały czas nie zapominał o najsłabszych i udzielał się również w legalnym Komitecie Obywatelskim i Stołecznym Komitecie Samopomocy Społecznej.

Tuż przed Wigilią, 23 grudnia 1939 roku (choć tu nie ma jednoznacznej pewności, gdyż niektóre źródła podają, że 22 grudnia 1939) Mieczysław Niedziałkowski został aresztowany przez Gestapo. Był przesłuchiwany w siedzibie gestapo w Alei Szucha i więziony na Pawiaku. Tam spotkał się Maciejem Ratajem, z którym łączyły go więzy przyjaźni i wspólna praca w obronie stolicy. Z Pawiaka udało mu się przesyłać do żony grypsy, korzystając z uczynności polskich strażników. 18 II 1940 przez niemiecki sąd doraźny został skazany na karę śmierci pod zarzutem tajnego spiskowania. Cztery miesiące później, 21 VI 1940, wraz z Maciejem Ratajem i grupą więźniów został rozstrzelany w podwarszawskich Palmirach.

Zwłoki Mieczysława Niedziałkowskiego ekshumowane w Palmirach. Kwiecień 1946 roku.

Zwłoki Mieczysława Niedziałkowskiego ekshumowane w Palmirach. Kwiecień 1946 roku. Odznaczony pośmiertnie Krzyżem Grunwaldu I klasy oraz Medalem Zwycięstwa i Wolności. W dniu 12 sierpnia 1954 odznaczony pośmiertnie Krzyżem Niepodległości Polski Podziemnej z Mieczami przez Prezydenta RP na Wychodźstwie Augusta Zaleskiego.

Dziś Mieczysław Niedziałkowski jest patronem ulic w wielu miastach w Polsce, m. in: Gdańsku, Legnicy, Łebie, mojej rodzinnej Łodzi, Poznaniu, Warszawie i wielu innych. W 1946 imię Mieczysława Niedziałkowskiego nadano radiostacji Warszawa I w Raszynie.

/rp/

Grób Mieczysława Niedziałkowskiego w Palmirach pod Warszawą.

Źródła:

[1] Marian Romaniuk, Mieczysław Niedziałkowski – współtwórca parlamentaryzmu II RP, artykuł w zbiorowej pracy Wielcy Socjaliści, Wydawnictwo „Kto kim jest?”, Warszawa 2017.

[2] Wikipedia.pl

[3] Wojciech Śleszyński (Białystok), Aspekty prawne utworzenia obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej i reakcje środowisk politycznych. Wybór materiałów i dokumentów, s. 273-274

[4] pl.wikiquote.org

[5] lewicowo.pl

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s